راهنمای جامع
با اختلافنظر چگونه روبهرو میشوید؟ راهنمای پنج سبک حل تعارض
چارهجویی مشترک، ایستادگی، گذشت، درنگ و راه میانه: پنج سبک رویارویی با اختلافنظر از کجا آمدهاند و چطور میشود هر کدام را بجا به کار برد.
نوشتهٔ TraitLume Editorial۸ دقیقه مطالعه
هر رابطهای که برایمان مهم است، دیر یا زود به اختلافنظر میرسد: میان همکاران، همسران و شریکهای زندگی، پدر و مادر و فرزندان، دوستان و همسایهها. تفاوت آدمها در این نیست که آیا اختلاف پیدا میکنند یا نه، بلکه در این است که چگونه با آن روبهرو میشوند. بعضی جلو میآیند و از نظرشان دفاع میکنند. بعضی دنبال پاسخی میگردند که به کار همه بیاید. بعضی کوتاه میآیند، بعضی موضوع را به حال خودش میگذارند و بعضی دنبال نقطهٔ میانهٔ منصفانهای میگردند.
این راهنما یکی از پرپژوهشترین راههای توصیف این تفاوتها، یعنی پنج سبک رویارویی با تعارض، را توضیح میدهد: این مدل از کجا آمده، هر سبک از چه چیزی محافظت میکند و چه هزینهای دارد، فرهنگ و موقعیت چطور رفتار ما را شکل میدهند، و چند عادت پژوهشمحور برای ابراز اختلافنظر بیآنکه رابطه آسیب ببیند. از چیزی هم میگوید که از هر سبکی مهمتر است: تشخیص اینکه کِی ماجرا اصلاً به سبک تعارض ربطی ندارد.
این مدل از کجا آمده
در دههٔ ۱۹۲۰، مری پارکر فالِت، اندیشمند مدیریت، استدلال کرد که تعارض چیزی نیست که باید ریشهکن شود، بلکه بخشی عادی از زندگی کاری است که میشود از آن خوب بهره گرفت. او سه راه برای کنار آمدن با تفاوتها برشمرد: یک طرف غالب شود؛ هر دو طرف مصالحه کنند و هر کدام چیزی را واگذارند؛ یا دو طرف پاسخ تازهای پیدا کنند که به کار هر دو بیاید، چیزی که او یکپارچهسازی نامید. مشهورترین مثالش ساده است: دو نفر در کتابخانه بر سر باز یا بسته بودن پنجره اختلاف دارند، و راهحل این از آب درمیآید که پنجرهٔ اتاق کناری را باز کنند؛ یکی هوای تازه میگیرد و دیگری از کوران در امان میماند.
در دههٔ ۱۹۶۰، رابرت بلیک و جین موتون شیوهٔ برخورد مدیران با تعارض را بر پایهٔ دو دغدغه ترسیم کردند. پژوهشگران بعدی، از جمله افضلالرحیم، دین پروئیت و جفری روبین، این ایده را به چیزی تبدیل کردند که امروز مدل دودغدغهای نامیده میشود. در سال ۲۰۰۱ هم کارستن د درو و همکارانش نسخهای پنجسبکی از آن را در پژوهشی پراستناد آزمودند، و این نسخه هنوز پایهٔ رایج بسیاری از پژوهشهاست.
اگر در محل کار پرسشنامهای دربارهٔ تعارض پر کردهاید، مثلاً ابزار سبکهای تعارض توماس–کیلمن (TKI®)، این پنج سبک به چشمتان آشنا میآیند، چون ریشهٔ فکری مشترکی دارند. TraitLume مستقل است و به هیچ ابزار تجاری وابسته نیست؛ آزمون ما عبارتهای اصیل و نامگذاری خودش را دارد.
دو پرسش، پنج سبک
پایهٔ این مدل دو پرسش ساده است: در این اختلاف، رسیدن به هدف خودتان چقدر برایتان مهم است؟ و هدف طرف مقابل چقدر؟ از تلاقی پاسخها پنج سبک پدید میآید.
چارهجویی مشترک
دغدغهٔ زیاد برای هر دو هدف. اختلاف را مسئلهای مشترک میبینید، میپرسید هر طرف واقعاً به چه نیاز دارد و دنبال پاسخی میگردید که برای هر دو کاملاً جواب بدهد. از چه محافظت میکند: هم کیفیت نتیجه و هم خود رابطه. چه هزینهای دارد: وقت و انرژی. هر موضوع کوچکی ارزش کندوکاو کامل ندارد، و کسی که فقط تصمیم میخواهد ممکن است خسته شود.
ایستادگی
دغدغهٔ زیاد برای هدف خودتان. روشن میگویید چه میخواهید، از نظرتان دفاع میکنید و کوتاه نمیآیید. از چه محافظت میکند: چیزهای مهم، از جمله حقوق خودتان و حقوق کسانی که به شما وابستهاند. چه هزینهای دارد: اگر در موضوعات کوچک هم پیشفرض شود، حسننیت را میفرساید؛ و اطلاعات را هم، چون کسی که احساس کند زیر فشار است دیگر چیزی به شما نمیگوید.
گذشت
دغدغهٔ زیاد برای هدف طرف مقابل. میگذارید به آنچه نیاز دارد برسد، برنامهتان را تغییر میدهید و با بزرگواری کوتاه میآیید. از چه محافظت میکند: رابطه، هماهنگی و آبروی دیگران. چه هزینهای دارد: نیازهای خودتان، اگر همیشه ناگفته بمانند. با گذشت زمان این میتواند به دلخوری خاموش یا تصمیمهایی برسد که دانستههای شما در آنها غایب است.
درنگ
فعلاً هیچ هدفی پیگیری نمیشود. موضوعات کوچک را رها میکنید، منتظر فرصتی بهتر میمانید یا یک اختلاف حساس را به بحث علنی نمیکشانید. از چه محافظت میکند: زمانبندی، آرامش و آبرو. خیلی از اختلافها واقعاً با یک شب خوابیدن بهتر میشوند. چه هزینهای دارد: مسائل مهم ممکن است آنقدر عقب بیفتند که حلشان بسیار سختتر شود.
راه میانه
دغدغهٔ متوسط برای هر دو هدف. هر طرف چیزی میدهد و چیزی میگیرد و موضوع نسبتاً زود فیصله پیدا میکند. از چه محافظت میکند: انصاف و پیش رفتن کار. چه هزینهای دارد: گاهی پاسخ بهتری که هیچکس دنبالش نگشت، و اینکه هر دو طرف کمی ناراضی بروند.
بهترین سبک وجود ندارد
وسوسهانگیز است که این سبکها را رتبهبندی کنیم و معمولاً چارهجویی مشترک را در صدر بنشانیم. بیشتر پژوهشگران و متخصصان در برابر این وسوسه میایستند. هر سبک به برخی موقعیتها میخورد و در برخی دیگر هزینه دارد. سه پرسش به انتخاب کمک میکند:
- این موضوع چقدر مهم است، و برای چه کسی؟ اگر برای طرف مقابل خیلی مهمتر است، گذشت اغلب بزرگوارانه و عاقلانه است. اگر به امنیت، ارزشها یا مسئولیتهایتان مربوط است، شاید ایستادگی درست باشد.
- چقدر وقت هست؟ چارهجویی مشترک وقت میخواهد. راه میانه سریعتر است. وقتی باید همین حالا تصمیم گرفت، تقسیمی منصفانه ممکن است از پاسخی بینقص که دیر میرسد بهتر باشد.
- بر سر رابطه چه میآید؟ با کسانی که سالها با آنها سروکار خواهید داشت، شیوهٔ بیان اختلاف به اندازهٔ خود تصمیم اهمیت دارد.
بیشتر آدمها یک سبک دلخواه دارند و یکی دو سبک که بهندرت سراغشان میروند. رشد کردن کمتر به معنای عوض کردن سبک است و بیشتر به معنای گسترش دادن دامنه، تا وقتی موقعیت اقتضا میکند، بتوانید سبکهای دیگر را هم به کار بگیرید.
فرهنگ، آبرو و زمانبندی
سبکهای تعارض از فرهنگ جدا نیستند. استلا تینگتومی، پژوهشگر ارتباطات، نشان داده است که رفتار ما در تعارض تا چه حد زیر تأثیر دغدغهٔ آبرو است: حرمت خودمان و حرمت دیگران. در بسیاری از خانوادهها و فرهنگها، از جمله سنتهای ایرانی، عربی و چینی، رها کردن یک موضوع، طرح نگرانی در خلوت و در فرصتی دیگر، یا کوتاه آمدن محترمانه در برابر بزرگتر یا مهمان، راهی ماهرانه و ارجمند برای حفظ آبرو و هماهنگی است، نه نشانهٔ ضعف. تعارف ایرانی هم دقیقاً بر چنین مهارتی تکیه دارد.
اندازهگیری هم این را نشان میدهد. در پژوهشی روی دانشجویان چینی، چارهجویی مشترک و راه میانه بهروشنی از هم جدا نشدند؛ نشانهای از اینکه برخی فرهنگها میان یافتن پاسخ تازه و یافتن پاسخ منصفانه همان مرزی را نمیکشند.
موقعیت هم مهم است. خیلیها در محل کار ایستادگی میکنند و در خانه گذشت، یا برعکس. اختلاف با مدیر، با نوجوان، با همسر یا با دوستی نزدیک ممکن است جنبههای کاملاً متفاوتی از یک نفر را بیرون بکشد. به همین دلیل آزمون TraitLume از شما میخواهد هنگام پاسخ دادن یک موقعیت را در ذهن نگه دارید.
اختلاف در خانه، بیآنکه رابطه آسیب ببیند
روابط نزدیک دمای عاطفی اختلاف را بالا میبرند. پژوهشهای جان گاتمن و همکارانش، که سالها گفتوگوی زوجها را مشاهده کردند، چند عادت پیشنهاد میکند که زوجدرمانگران زیادی از آنها استفاده میکنند:
- آرام شروع کنید. شروع یک گفتوگو معمولاً پایانش را شکل میدهد. «این روزها کارهای خانه خیلی روی دوشم سنگینی میکند؛ میشود با هم نگاهی به آن بیندازیم؟» خیلی بیشتر راه باز میکند تا «تو هیچوقت کمک نمیکنی».
- از موقعیت گله کنید، نه از منش طرف مقابل. انتقاد از شخصیت و تحقیر («تو خیلی خودخواهی») شنیدن خواستهٔ اصلی را برای طرف مقابل تقریباً ناممکن میکند.
- وقتی هیجان از توانتان بیشتر شده، واقعاً مکث کنید. وقتی قلبتان تند میزند و نمیتوانید روشن فکر کنید، توافق کنید که دست نگه دارید، دستکم بیست دقیقه کاری آرامبخش بکنید و بعد برگردید. این کنار گذاشتن موضوع نیست؛ فاصله گرفتن از فشاری است که از ظرفیتتان بیشتر شده.
- تلاشهای آشتی را ببینید. یک شوخی، دستی بر شانه، یک «باشه، حرفت را میفهمم»، دعوتهایی برای آرام کردن فضا هستند. پذیرفتنشان خودش مهارتی است.
شناخت سبکها اینجا به کار میآید. اگر یکی میخواهد همین حالا حرف بزند و دیگری به زمان نیاز دارد، معنایش این نیست که یکی اهمیت میدهد و دیگری نه. توافقی ساده، مثل «بعد از شام حرف بزنیم»، میتواند به هر دو احترام بگذارد.
وقتی ماجرا سبک تعارض نیست
هر آنچه تا اینجا گفتیم بر این فرض استوار است که ابراز اختلافنظر امن است؛ یعنی هر دو نفر میتوانند بیترس حرفشان را بزنند. گاهی اینطور نیست.
اگر در برابر همسر یا همراه، یکی از خویشان یا هر کس دیگری کوتاه میآیید، سکوت میکنید یا از برخی موضوعات دوری میکنید چون از واکنش او میترسید، این سبک تعارضی نیست که روی آن کار کنید، و تقصیر شما هم نیست. تهدید، ارعاب، آسیب دیدن، کنترل شدن یا تنبیه شدن به خاطر مخالفت، نشانههای رابطهای ناامناند، نه ناهماهنگی در شیوهٔ ارتباط. لطفاً با کسی که به او اعتماد دارید یا با خط کمک و مراکز حمایتی محلی ویژهٔ خشونت خانگی تماس بگیرید، و اگر در خطر فوری هستید، با شمارهٔ اورژانس محل زندگیتان تماس بگیرید.
در محل کار هم آزار و قلدری مداوم تفاوت سبک نیست؛ موضوعی است که باید با واحد منابع انسانی، نمایندهٔ صنفی یا مرجع مناسب دیگری در میان گذاشت.
اگر اختلافها مدام شما را آشفته میکنند، یا مهار خشم برای یکی از دو طرف دشوار است، یک مشاور یا رواندرمانگر میتواند کمک کند؛ بسیاری از آنها علاوه بر افراد، با زوجها و خانوادهها هم کار میکنند.
شواهد چه میگویند و چه نمیگویند
مدل دودغدغهای یکی از پرپژوهشترین چارچوبهای پژوهش دربارهٔ تعارض است و پرسشنامههای پنجسبکی در کشورهای مختلف ساختار نسبتاً پایداری نشان میدهند. با این حال، شواهد را بهتر است متوسط بدانیم. سبکهایی که افراد خودشان گزارش میکنند، آنچه را میگویند در موقعیتهای فرضی انجام میدهند بهتر از رفتار واقعیشان در لحظه پیشبینی میکنند، و آنچه در تعارضهای واقعی انجام میدهیم بهشدت به این بستگی دارد که با چه کسی طرفیم و چه چیزی در میان است.
پس نتیجهٔ آزمون را توصیفی از ترجیح خودتان بدانید، یعنی واکنشی که معمولاً نشان میدهید وقتی چیزی مجبورتان نکرده است، نه ویژگیای ثابت یا سنجهای از مهارت. این نتیجه هرگز نباید مبنای استخدام، ارتقا یا دیگر تصمیمهای شغلی باشد. بهترین کاربردش آینهای است برای خودشناسی و زبانی مشترک برای گفتوگو.
امتحانش کنید
اگر دوست دارید الگوی خودتان را ببینید، آزمون چگونه با اختلافنظر روبهرو میشوید حدود شش دقیقه وقت میگیرد. در گزارش اینها را میبینید: سبک اصلی و سبک دومتان، نمرهتان در هر پنج سبک، شیوهٔ برخورد سبک شما با هر یک از سبکهای دیگر، و راههایی عملی برای نزدیک شدن به سبکهایی که کمتر به کار میبرید. این آزمون هم برای کارگاههای تیمی مناسب است و هم برای گفتوگویی آرام در خانه. اگر کنجکاوید جنبهٔ هیجانی اختلافها را هم بشناسید، آزمون هوش هیجانی بررسی میکند چطور احساسهای خودتان و دیگران را میشناسید و مدیریت میکنید.
منابع
- Follett, M. P. (1940). Constructive conflict. In H. C. Metcalf & L. Urwick (Eds.), Dynamic Administration: The Collected Papers of Mary Parker Follett. Harper & Brothers. (Paper first presented in 1925.)
- Rahim, M. A. (1983). A measure of styles of handling interpersonal conflict. Academy of Management Journal, 26(2), 368–376.
- Pruitt, D. G., & Rubin, J. Z. (1986). Social Conflict: Escalation, Stalemate, and Settlement. Random House.
- De Dreu, C. K. W., Evers, A., Beersma, B., Kluwer, E. S., & Nauta, A. (2001). A theory-based measure of conflict management strategies in the workplace. Journal of Organizational Behavior, 22(6), 645–668. https://doi.org/10.1002/job.107
- Ting-Toomey, S., & Kurogi, A. (1998). Facework competence in intercultural conflict: An updated face-negotiation theory. International Journal of Intercultural Relations, 22(2), 187–225.
- Gottman, J. M., & Silver, N. (1999). The Seven Principles for Making Marriage Work. Crown.
موضوعها
- سبکهای حل تعارض
- اختلافنظر
- ارتباط مؤثر
- روابط