رفتن به محتوا

راهنمای جامع

هوش هیجانی: چیست، چه نیست و چطور رشد می‌کند

راهنمایی روشن دربارهٔ هوش هیجانی: پژوهش‌های پشت آن، تفاوت هوش هیجانی توانشی و صفتی، پنج مؤلفهٔ گلمن و راه‌های عملی برای پرورش هر کدام.

نوشتهٔ TraitLume Editorial۹ دقیقه مطالعه

میان احساس کردن چیزی و واکنش نشان دادن به آن، فاصله‌ای کوتاه هست. ایمیلی تند می‌رسد و در همان نیم‌ثانیه پیش از جواب دادن، خیلی چیزها تعیین می‌شود: اینکه داغ شدن خودتان را متوجه می‌شوید یا نه، می‌توانید اسمی رویش بگذارید یا نه، یک ساعت صبر می‌کنید یا همان لحظه جواب می‌دهید. هوش هیجانی تا حد زیادی دربارهٔ همین فاصله است.

این روزها این عبارت همه‌جا هست، از آگهی‌های استخدام تا کتاب‌های فرزندپروری، و همین باعث می‌شود راحت آن را یک اصطلاح مُد روز بدانیم و کنارش بگذاریم. اما زیر این هیاهو، پژوهش‌هایی واقعی، چند بحث جدی و ایده‌هایی بسیار کاربردی وجود دارد. این راهنما هر سه را مرور می‌کند.

این ایده از کجا آمد؟

این اصطلاح در سال ۱۹۹۰ وارد روان‌شناسی دانشگاهی شد؛ وقتی دو روان‌شناس، پیتر سالووی و جان مایر، مقاله‌ای منتشر کردند و پیشنهاد دادند که مهارت‌های هیجانی می‌توانند نوعی هوش واقعی باشند. آن‌ها این هوش را توانایی زیر نظر داشتن و فهمیدن احساسات خود و دیگران و به کار بستن این فهم برای هدایت فکر و عمل توصیف کردند؛ تعریفی که بعدها در قالب چهار توانایی دقیق‌ترش کردند: درک درست هیجان‌ها، به کار گرفتن آن‌ها برای کمک به فکر کردن، فهمیدن اینکه هیجان‌ها چطور شکل می‌گیرند و تغییر می‌کنند، و مدیریت خردمندانهٔ آن‌ها.

پنج سال بعد، دنیل گلمن، روزنامه‌نگار علمی، با کتاب هوش هیجانی (۱۹۹۵) این ایده را به مخاطبان گسترده رساند. زیرعنوان کتاب ادعا می‌کرد هوش هیجانی «ممکن است از بهرهٔ هوشی مهم‌تر باشد»؛ جمله‌ای جسورانه که میلیون‌ها نسخه فروخت و انتقاد پژوهشگرانی را هم برانگیخت که معتقد بودند شواهد چنین ادعای گسترده‌ای را پشتیبانی نمی‌کند. گلمن در کارهای بعدی‌اش هوش هیجانی را در قالب مجموعه‌ای از مؤلفه‌های کاربردی سامان داد و امروز بسیاری از مردم همین چارچوب را می‌شناسند.

دو نگاه به هوش هیجانی

پژوهشگران امروز معمولاً دو خانوادهٔ هوش هیجانی را از هم جدا می‌کنند. دانستن این تفاوت کمک می‌کند هر نتیجهٔ EQ، از جمله نتیجهٔ خودتان، را درست بخوانید.

هوش هیجانی توانشی ادامهٔ ایدهٔ اصلی سالووی و مایر است و مثل یک مهارت سنجیده می‌شود: مسئله‌هایی هیجانی حل می‌کنید، مثلاً تشخیص احساسِ یک چهره یا پیش‌بینی اینکه یک هیجان احتمالاً چطور تغییر می‌کند، و پاسخ‌هایتان با داوری متخصصان یا اجماع عمومی مقایسه می‌شود. شناخته‌شده‌ترین نمونه‌اش آزمون هوش هیجانی مایر-سالووی-کاروسو است.

هوش هیجانی صفتی که بیش از همه کی. وی. پتریدس و آدریان فرنهام آن را پرورانده‌اند، توصیف می‌کند که شما زندگی هیجانی خود را چطور می‌بینید. این نوع با خودگزارشی سنجیده می‌شود: شما تعیین می‌کنید هر عبارت چقدر توصیفتان می‌کند. پتریدس و فرنهام استدلال کردند که بهتر است این را بخشی از شخصیت بدانیم تا نوعی هوش، و پژوهش‌ها نشان داده‌اند هوش هیجانی صفتی هم‌پوشانی چشمگیری با صفات شناخته‌شده‌ای مثل ثبات هیجانی، برون‌گرایی و توافق‌پذیری دارد.

این دو رویکرد فقط تا حدی با هم هم‌خوانی دارند. ممکن است کسی خودش را بسیار همدل توصیف کند و در آزمون توانشی نمرهٔ متوسطی بگیرد، یا برعکس. هیچ‌کدام از این نتیجه‌ها ساختگی نیست؛ فقط چیزهای متفاوتی را می‌سنجند. یکی عملکرد در تکالیف هیجانی را نشان می‌دهد و دیگری تصویر همیشگی و اعتمادبه‌نفس شما دربارهٔ خودتان را.

گروه سوم و گسترده‌تری هم هست که به آن مدل‌های «ترکیبی» می‌گویند؛ مدل‌هایی که مهارت‌های هیجانی را با انگیزه، مهارت اجتماعی و ویژگی‌های دیگر درمی‌آمیزند. مدل مؤلفه‌ای گلمن در همین گروه است.

پنج مؤلفه

آزمون هوش هیجانی TraitLume بر چارچوب پنج‌مؤلفه‌ای گلمن بنا شده است. در ادامه می‌بینید هر مؤلفه در زندگی روزمره چه شکلی دارد، همراه با یک تمرین کوچک.

خودآگاهی

یعنی شناختن هیجان‌هایتان در همان لحظه‌ای که پدید می‌آیند و فهمیدن آنچه پشتشان است. کسانی که در این مؤلفه قوی‌اند دلخوری را از ناامیدی تشخیص می‌دهند، می‌فهمند کی حال‌وهوایشان داوری‌شان را رنگ زده و بی‌آنکه حالت تدافعی بگیرند، از نقاط قوت و محدودیت‌هایشان حرف می‌زنند. خیلی‌ها احساسات را اول به شکل گرفتگی در بدن تجربه می‌کنند یا فقط بعداً متوجهشان می‌شوند. این رایج است و می‌تواند تغییر کند.

تمرین: روزی دو بار مکث کنید و احساستان را با یک کلمهٔ دقیق نام ببرید. «خوبم» قبول نیست.

خودتنظیمی

یعنی مدیریت هیجان‌ها و تکانه‌ها، به شکلی که به انتخاب‌هایتان جهت بدهند نه اینکه به شما دیکته کنند. این با سرکوب احساسات یکی نیست. پژوهش‌های تنظیم هیجان نشان می‌دهند که عادت به فروخوردن احساسات معمولاً هزینه دارد، در حالی که راهبردهایی مثل بازنگری در معنای یک موقعیت عموماً سالم‌ترند. خودتنظیمی خوب یعنی احساس را با فضای کافی نگه دارید تا آگاهانه پاسخ بدهید.

تمرین: یک راه بازگشت به آرامش انتخاب کنید، مثل سه نفس آرام یا جملهٔ «بگذار در این باره بعداً جوابت را بدهم»، و وقتی حس می‌کنید موج بالا می‌آید، پیش از پاسخ دادن از آن استفاده کنید.

انگیزش

در معنای مورد نظر گلمن، یعنی انگیزه‌ای که از درون می‌آید: تعهد به هدف‌هایی که برایتان معنا دارند و امیدی که بعد از شکست‌ها هم دوام می‌آورد. کسانی که در این مؤلفه قوی‌اند معمولاً شکست را اطلاعات می‌بینند، نه حکمی دربارهٔ ارزش خودشان.

تمرین: یکی از کارهای فعلی‌تان را به ارزشی که واقعاً برایتان مهم است گره بزنید، بعد آن را به قدم‌هایی آن‌قدر کوچک تقسیم کنید که همین امروز تمام شوند.

همدلی

یعنی حس کردن احساس دیگران و فهمیدن دیدگاه‌هایی که با دیدگاه شما فرق دارند. همدلی در توجه به لحن، خواندن ناگفته‌ها و ایجاد این حس در دیگران که فهمیده شده‌اند خودش را نشان می‌دهد. همدلی مرز هم لازم دارد: کسی که هر احساسی را در اطرافش جذب می‌کند، ممکن است از پا بیفتد.

تمرین: در گفت‌وگوی مهم بعدی‌تان، پیش از نصیحت کردن، آنچه را شنیده‌اید به طرف مقابل بازتاب دهید؛ مثلاً «انگار حس کردی کنار گذاشته شدی».

مهارت‌های اجتماعی

یعنی تبدیل فهم هیجانی به رابطه‌هایی کارآمد: روشن حرف زدن، ساختن رابطهٔ خوب، از پس تعارض برآمدن و گرد هم آوردن آدم‌ها. اگر اختلاف‌نظر سخت‌ترین بخش ماجرا برای شماست، آزمون «چگونه با اختلاف‌نظر روبه‌رو می‌شوید» دقیق‌تر به این حوزه می‌پردازد.

تمرین: یک اختلاف کوچک را زود و آرام مطرح کنید، تا وقتی هنوز حرف زدن درباره‌اش آسان است.

پژوهش‌ها واقعاً چه نشان می‌دهند؟

هوش هیجانی موضوعی پرپژوهش است و خلاصهٔ صادقانه‌اش فروتنانه‌تر از هیاهوی اطرافش است.

  • با پیامدها رابطه دارد، اما نه چشمگیر. فراتحلیلی در سال ۲۰۱۰ از دانا جوزف و دنیل نیومن نشان داد هوش هیجانی عملکرد شغلی را تا حدی، و نه چندان زیاد، پیش‌بینی می‌کند. این رابطه در شغل‌هایی که کار هیجانی زیادی می‌طلبند، مثل کار با مشتری یا شغل‌های مراقبتی، قوی‌تر بود. نویسندگان هشدار دادند که سنجه‌های ترکیبی چند ویژگی گوناگون را با هم می‌آمیزند، و پژوهش‌های بعدی نشان می‌دهد بخش زیادی از قدرت پیش‌بینی آن‌ها به هم‌پوشانی با شخصیت، اعتمادبه‌نفس و توانایی ذهنی عمومی برمی‌گردد.
  • جایگزین بهرهٔ هوشی نیست. هوش هیجانی و بهرهٔ هوشی فقط رابطه‌ای اندک با هم دارند و هر دو در مسیر زندگی سهم دارند. هیچ‌کدام به‌تنهایی موفقیت را توضیح نمی‌دهد.
  • قابل پرورش است. فراتحلیلی در سال ۲۰۱۹ از ویکتوریا متینگلی و کرت کریگر نشان داد آموزش هوش هیجانی به‌طور میانگین بهبودی متوسط به همراه دارد. نویسندگان به محدودیت‌های بسیاری از مطالعه‌ها هم اشاره کردند، مثل نمونه‌های کوچک و تکیه بر خودگزارشی. با این حال جهت کلی امیدوارکننده است: مهارت‌های هیجانی هم مثل بیشتر مهارت‌ها به تمرین آگاهانه پاسخ می‌دهند.

نتیجهٔ خودتان را صادقانه بخوانید

پرسش‌نامه‌های خودگزارشی EQ یک نقطه‌ضعف خاص دارند: تقریباً همه دوست دارند از نظر هیجانی باهوش باشند. همین وسوسه می‌کند که از زبان آدم آرام و همدلی که آرزو داریم باشیم جواب بدهیم، نه آدمی که سه‌شنبهٔ گذشته سر خواهر یا برادرش داد زد. وقتی آزمون را می‌دهید، به یاد بیاورید چند بار آخری که تحت فشار، رنجیده یا بی‌حوصله بودید، واقعاً چه کردید.

چند نکتهٔ دیگر را هم در نظر داشته باشید:

  • نمرهٔ نه‌چندان بالا نشانهٔ بدی نیست. پاسخ‌های صادقانه و فروتنانه اغلب از خودآگاهی واقعی خبر می‌دهند و مستقیم نشان می‌دهند تغییرهای کوچک کجا بیشترین اثر را دارند.
  • مؤلفهٔ شاخص شما نسبی است. آزمون، مؤلفه‌ای را که در نیم‌رخ خودتان از همه برجسته‌تر است، همراه با یک نمرهٔ کلی نشان می‌دهد. شما را با الگوی آرمانی کس دیگری مقایسه نمی‌کند.
  • نظر دوم بخواهید. درون‌نگری تا جایی جلو می‌رود. یک دوست یا همکار مورد اعتماد اغلب الگوهایی را می‌بیند که شما نمی‌بینید، به‌ویژه در همدلی و مهارت‌های اجتماعی.
  • این یک عکس لحظه‌ای است. فشار، خواب و رویدادهای زندگی همه بر نحوهٔ برخورد ما با هیجان‌ها اثر می‌گذارند. اگر چند ماه بعد دوباره آزمون بدهید، انتظار کمی جابه‌جایی داشته باشید.

این آزمون ابزاری برای تأمل است. ارزیابی بالینی نیست، هیچ اختلال روانی‌ای را تشخیص نمی‌دهد و هرگز نباید تنها مبنای استخدام یا هر تصمیم مهم دیگری باشد.

اگر کندوکاو در زندگی هیجانی‌تان احساساتی را بالا می‌آورد که سنگین یا مهارنشدنی به نظر می‌رسند، یا هیجان‌های دشوار مدت‌هاست با شما هستند، لطفاً گفت‌وگو با پزشک یا مشاور را در نظر بگیرید. اگر روزی احساس کردید در امان نیستید، با خط امداد بحران یا اورژانس محل زندگی‌تان تماس بگیرید. کمک خواستن خودش کاری از سر هوش هیجانی است.

اصل ماجرا، تمرین است

شاید کاربردی‌ترین نکته دربارهٔ هوش هیجانی این باشد که ثابت نیست. برای شروع، به نمرهٔ بالا نیازی ندارید. کمی توجه لازم است، کلمه‌ای برای آنچه حس می‌کنید، مکثی پیش از عمل و آمادگی برای اینکه از کسی بپرسید ماجرا از جایی که او ایستاده چطور به نظر می‌رسد. در طول هفته‌ها و ماه‌ها، همین عادت‌های کوچک چیزی را که در آن فاصله رخ می‌دهد تغییر می‌دهند.

خودتان امتحان کنید

اگر دوست دارید نقشه‌ای اولیه از نقاط قوت هیجانی و زمینه‌های رشدتان داشته باشید، آزمون هوش هیجانی حدود شش دقیقه طول می‌کشد و نتیجه‌هایتان خصوصی می‌ماند، مگر اینکه خودتان بخواهید به اشتراکشان بگذارید.

منابع

  • Salovey, P., & Mayer, J. D. (1990). Emotional intelligence. Imagination, Cognition and Personality, 9(3), 185–211. https://doi.org/10.2190/DUGG-P24E-52WK-6CDG
  • Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. Bantam Books.
  • Petrides, K. V., & Furnham, A. (2001). Trait emotional intelligence: Psychometric investigation with reference to established trait taxonomies. European Journal of Personality, 15(6), 425–448. https://doi.org/10.1002/per.416
  • Mayer, J. D., Caruso, D. R., & Salovey, P. (2016). The ability model of emotional intelligence: Principles and updates. Emotion Review, 8(4), 290–300. https://doi.org/10.1177/1754073916639667
  • Joseph, D. L., & Newman, D. A. (2010). Emotional intelligence: An integrative meta-analysis and cascading model. Journal of Applied Psychology, 95(1), 54–78. https://doi.org/10.1037/a0017286
  • Mattingly, V., & Kraiger, K. (2019). Can emotional intelligence be trained? A meta-analytical investigation. Human Resource Management Review, 29(2), 140–155. https://doi.org/10.1016/j.hrmr.2018.03.002

موضوع‌ها

  • هوش هیجانی
  • EQ
  • خودآگاهی
  • همدلی