راهنمای جامع
۱۰ ارزش بنیادین شوارتز: چه چیزی واقعاً انتخابهایمان را هدایت میکند؟
راهنمایی دربارهٔ ده ارزش بنیادین شوارتز، دایرهای که آنها را به هم پیوند میدهد، یافتههای پژوهشهای میانفرهنگی و شیوهٔ استفاده از نیمرخ ارزشها.
نوشتهٔ TraitLume Editorial۸ دقیقه مطالعه
صفتهای شخصیتی توصیف میکنند معمولاً چطور رفتار میکنید. ارزشها توصیف میکنند چه چیزی به نظرتان ارزش آن را دارد که برایش کاری بکنید. دو نفر ممکن است به یک اندازه برونگرا، منظم یا آرام باشند و باز هم وقتی پیشنهاد کاری در شهری دیگر از راه میرسد، دو تصمیم کاملاً متفاوت بگیرند؛ چون برای یکی ماجراجویی مهمتر است و برای دیگری نزدیکماندن به خانواده.
شالوم اچ. شوارتز، روانشناس اجتماعی، دههها روی همین پرسشهای «چه چیزی برایم مهمتر است» کار کرد. نظریهٔ ارزشهای بنیادین انسانیِ او امروز یکی از پرکاربردترین چارچوبها در علوم اجتماعی است. این راهنما ده ارزش، دایرهای که آنها را به هم وصل میکند، شواهد پژوهشی و شیوهٔ درست استفاده از نیمرخ خودتان را توضیح میدهد.
اصلاً ارزش یعنی چه؟
در کار شوارتز، ارزش باوری است دربارهٔ هدفی مطلوب که از یک موقعیت خاص فراتر میرود. ارزشها قاعدهای برای یک جای مشخص نیستند؛ معیارهاییاند که با خودتان به جاهای مختلف میبرید. بار احساسی هم دارند: وقتی ارزشی که برایتان عزیز است تهدید میشود، پیش از آنکه بتوانید به زبانش بیاورید، آن را در بدنتان حس میکنید.
مهمتر از همه، ارزشها ترتیب دارند. تقریباً همه آزادی، امنیت و مهربانی را خوب میدانند. آنچه تصمیم را شکل میدهد این است که وقتی اینها با هم رقابت میکنند، کدام برنده میشود. به همین دلیل این چارچوب، و آزمون TraitLume که بر پایهٔ آن ساخته شده، بر اولویتهای شما تمرکز دارد، نه بر اینکه چقدر قبول دارید چیزهای خوب خوباند.
ده ارزش بنیادین
شوارتز ده ارزش کلی را شناسایی کرد که هرکدام با انگیزهٔ پشتش تعریف میشود:
- خودرهبری: اندیشه و عمل مستقل؛ انتخاب هدفهای خود، آفریدن و کاوش.
- برانگیختگی: هیجان، تازگی و چالش.
- لذتگرایی: لذت و بهرهبردن از زندگی.
- موفقیت: کامیابی شخصی از راه نشاندادن شایستگی بر اساس معیارهای پذیرفتهشده.
- قدرت: جایگاه اجتماعی، نفوذ و اختیار بر منابع.
- امنیت: ایمنی، هماهنگی و ثبات برای خود، رابطهها و جامعه.
- همنوایی: خودداری از کارهایی که ممکن است دیگران را برنجاند یا انتظارهای اجتماعی را زیر پا بگذارد.
- سنت: احترام به آداب و باورهای فرهنگ یا آیین خود و پایبندی به آنها.
- خیرخواهی: اهمیتدادن به بهروزی کسانی که به آنها نزدیکاید.
- جهانگرایی: فهم، مدارا و پاسداری از همهٔ انسانها و از طبیعت.
هیچکدام از اینها ارزش «بد» نیست. قدرت میتواند یعنی رهبری و توان بهسرانجامرساندن کارهای خوب؛ سنت میتواند یعنی پیوستگی و تعلق؛ لذتگرایی میتواند یادآوری این باشد که زندگی برای لذتبردن هم هست. هر ارزش پاسخی مشروع به این پرسش است که زندگی خوب چیست.
دایره: همسایهها و روبهروها
اصیلترین بینش شوارتز به ساختار برمیگردد. ده ارزش یک فهرست ساده نیستند، بلکه روی یک دایره نشستهاند. ارزشهای کنار هم انگیزهای مشترک دارند و معمولاً با هم بالا و پایین میروند. ارزشهای روبهروی هم یکدیگر را به دو سوی مخالف میکشند؛ پس عمل به یکی اغلب یعنی کنارگذاشتن بیسروصدای دیگری.
این دایره روی دو محور سامان یافته است:
- گشودگی به تغییر (خودرهبری، برانگیختگی و تا اندازهای لذتگرایی) در برابر محافظهکاری (امنیت، همنوایی، سنت). این کشمکش میان استقلال و تازگی از یک سو، و ثبات و پیوستگی از سوی دیگر است.
- خودافزایی (موفقیت، قدرت و تا اندازهای لذتگرایی) در برابر خودفراروی (خیرخواهی، جهانگرایی). این کشمکش میان دنبالکردن موفقیت و جایگاه خود، و اهمیتدادن به دیگران و جهان پیرامون است.
این دایره بسیاری از کشمکشهای درونی روزمره را توضیح میدهد. اینکه هم بخواهید کسبوکار خودتان را راه بیندازید و هم حقوق ثابت داشته باشید، نشانهٔ بیتصمیمی نیست؛ خودرهبری و امنیتاند که از دو سوی دایره شما را میکشند. اینکه هم بخواهید ترفیع بگیرید و هم از همکاری که در تنگناست حمایت کنید، یعنی موفقیت با خیرخواهی روبهرو شده است. وقتی این شکل را ببینید، این کشمکشها کمتر شبیه کاستی شخصی به نظر میرسند و بیشتر شبیه هندسهٔ طبیعی انگیزههای انسانی.
پژوهشها چه میگویند؟
شوارتز نخستین بار در پژوهشی که در سال ۱۹۹۲ منتشر شد، نظریهاش را در ۲۰ کشور آزمود. در دهههای بعد، او و همکاران بسیاری دادههایی از نمونههایی در بیش از ۸۰ کشور گردآوردند، با پرسشنامهها، زبانها و گروههای سنی گوناگون. همان ده ارزش، و بهطور کلی همان ساختار دایرهای، بارها پدیدار شد. نسخهٔ کوتاهی از «پرسشنامهٔ نیمرخ ارزشها»ی او بخشی از «پیمایش اجتماعی اروپا» است، یکی از بزرگترین پژوهشهای پیوسته دربارهٔ نگرشها در اروپا.
چند یافته برای فهم نتیجهٔ خودتان بهویژه کمک میکند:
توافق میان فرهنگها شگفتانگیز است. وقتی شوارتز و آنات باردی میانگین رتبهبندی ارزشها را در کشورهای مختلف مقایسه کردند، دیدند که در بیشتر جاها خیرخواهی، جهانگرایی و خودرهبری نزدیک به صدر و قدرت، سنت و برانگیختگی نزدیک به انتهای فهرستاند. فرهنگها با هم فرق دارند، اما کمتر از آنچه تیترهای «برخورد ارزشها» القا میکنند. تفاوت آدمها درون یک کشور اغلب از تفاوت میان کشورها بیشتر است.
ارزشها با رفتار پیوند دارند، اما نه بهطور کامل. باردی و شوارتز نشان دادند که اولویتهای ارزشی افراد رفتار روزمرهشان را پیشبینی میکند و این پیوند برای برخی ارزشها، مثل سنت و برانگیختگی، قویتر از بقیه است. ارزشها جهت را تعیین میکنند؛ شرایط، عادتها و آدمهای اطرافمان همچنان بر آنچه واقعاً انجام میدهیم اثر میگذارند.
نظریه پالایش شده است. در سال ۲۰۱۲، شوارتز و همکارانش نسخهٔ دقیقتری با ۱۹ ارزش جزئیتر پیشنهاد کردند و مثلاً خودرهبری را به دو بخش اندیشه و عمل تقسیم کردند. الگوی دهارزشی همچنان نقطهٔ شروع استاندارد و ملموستر است و آزمون ما هم از همین الگو استفاده میکند.
ارزشها با گذر عمر آرام جابهجا میشوند. ارزشها در بزرگسالی نسبتاً پایدارند، اما پژوهشهایی که لیلاخ ساگیو و شوارتز جمعبندی کردهاند نشان میدهد بزرگسالان مسنتر بهطور میانگین وزن بیشتری به ارزشهای محافظهکاری مثل امنیت و سنت و وزن کمتری به ارزشهای گشودگی مثل برانگیختگی میدهند. رویدادهای بزرگ زندگی، مثل پدر یا مادر شدن یا مهاجرت، هم میتوانند اولویتها را جابهجا کنند.
ارزشها در برابر صفتهای شخصیتی
ارزشها و صفتها به هم مربوطاند، اما یکی نیستند. کسی که در صفت گشودگی به تجربه از الگوی پنج عامل بزرگ نمرهٔ بالایی دارد، احتمال بیشتری دارد که خودرهبری و جهانگرایی را در اولویت بگذارد؛ کسی که توافقپذیری بالایی دارد، معمولاً خیرخواهی را مقدم میداند. اما این همپوشانی متوسط است. صفت یک گرایش است («اغلب نگران میشوم»)؛ ارزش هدفی است که پذیرفتهاید («میخواهم خانوادهام در امان باشند»). ممکن است ماجراجویی را ارزش بدانید و در عین حال ذاتاً آدم محتاطی باشید، و همین بخشی از چیزی است که آدمها را جذاب میکند. اگر میخواهید سوی صفتها را ببینید، راهنمای پنج عامل بزرگ به آن پرداخته است.
آزمون TraitLume چطور کار میکند؟
آزمون ارزشهای شوارتز در TraitLume ۴۰ عبارت اصیل دارد و حدود شش دقیقه طول میکشد. هر عبارت چیزی را توصیف میکند که ممکن است برای کسی مهم باشد و شما روی مقیاسی ششدرجهای، بدون گزینهٔ میانه، مشخص میکنید چقدر شبیه شماست.
دو انتخاب در طراحی آزمون برای خواندن نتایج مهم است:
- امتیازهای شما نسبت به میانگین خودتان سنجیده میشوند. به این شیوه، نمرهگذاری خودسنجیده (ایپساتیو) میگویند. این روش اثر کسانی را که به همهچیز نمرهٔ بالا یا پایین میدهند خنثی میکند و نشان میدهد چه چیزی را بالاتر و چه چیزی را پایینتر از خط پایهٔ خودتان میگذارید. معنایش این هم هست که نیمرخ شما را نمیشود عدد به عدد با نیمرخ کس دیگری مقایسه کرد.
- اولویتها و کشمکشها را میبینید، نه فقط یک برنده. گزارش، ارزش پیشروی شما، سه ارزش برتر و جایشان روی دایره، رتبهبندی هر ده ارزش و جاهایی را که ارزشهایتان شما را به سوهای مختلف میکشند نشان میدهد.
TraitLume مستقل است. عبارتهای ما اصیلاند و همان ده سازهٔ نظریهٔ شوارتز را میسنجند، اما این آزمون یکی از پرسشنامههای منتشرشدهٔ شوارتز نیست و اعتبارسنجی مستقل آنها را پشت سر نگذاشته است. ابزاری برای خودشناسی است، نه داوری اخلاقی یا سنجش استخدامی.
چطور نیمرختان را درست بخوانید
ارزشی که پایین است هم مهم است. اگر سنت در انتهای نیمرخ شماست، معنایش این نیست که آداب خانوادگی برایتان بیاهمیت است. یعنی وقتی سنت با ارزشهای بالاترتان رقابت کند، معمولاً کوتاه میآید.
به شکل کلی نگاه کنید، نه فقط به صدر. نیمرخی که یک سوی دایره جمع شده، داستانی متفاوت از نیمرخی دارد که از دو سوی دایره سر برآورده است. ارزشهای پیشرو در دو سوی مقابل، مثل خودرهبری و امنیت، اغلب کشمکشی درونی و تکرارشونده را توضیح میدهند. بسیاری از آدمهای اهل تأمل هر دو را با خود دارند.
ببینید کجا زندگی و ارزشهایتان از هم فاصله گرفتهاند. یکی از منبعهای رایج و بیصدای نارضایتی، زندگی بر اساس اولویتهای دیگران است. اگر ارزش اول شما خودرهبری است اما روزهایتان از پیش نوشته شده، همین اصطکاک خودش یک نشانه است.
ارزشها در تصمیمها و رابطهها
ارزشها بیش از هر جا در لحظهٔ تصمیم به کار میآیند. وقتی با انتخابی سخت روبهرو هستید، این را امتحان کنید:
-
گزینهها را بنویسید.
-
برای هرکدام بپرسید به کدامیک از سه ارزش برترتان احترام میگذارد و کدام را قربانی میکند.
-
ببینید گزینهٔ «عاقلانه» با ارزشهای شما عاقلانه است یا با ارزشهای کس دیگری.
در رابطهها، دایره راهی ملایم برای حرفزدن دربارهٔ تفاوتها بدون سرزنش است. همسری که امنیت برایش اولویت دارد ذاتاً «کنترلگر» نیست و همسری که برانگیختگی برایش مهم است «بیمسئولیت» نیست. هرکدام دنبال چیز خوبِ دیگریاند. در میان گذاشتن نیمرخها میتواند گفتوگویی را باز کند دربارهٔ اینکه هرکس برای احساس احترام به چه نیاز دارد، بیآنکه اولویتهای کسی به یک نمره تبدیل شود.
در محیط کار، ارزشها تعیین میکنند چه فضایی برایتان درست است. اگر میان چند شغل یا کارفرما مردد هستید، راهنمای ارزشهای کاری مشخصتر به این پرسش میپردازد.
برداشتهای نادرست رایج
«بعضی ارزشها از بقیه بهترند.» نه. خیرخواهی از نظر اخلاقی برتر از موفقیت نیست. یک جامعه، یک تیم و یک خانواده همه به کسانی نیاز دارند که رهبری کنند، کسانی که پاسداری کنند و کسانی که کاوش کنند.
«ارزشهایم تعیین میکنند چه کاری بکنم.» بر آن اثر میگذارند، اما موقعیتها، عادتها و رابطهها هم مهماند. ارزشها قطبنما هستند، نه خلبان خودکار.
«ارزشها فقط همان فرهنگاند.» فرهنگ به آنها شکل میدهد، اما همین ده ارزش و ساختارشان در جامعههایی بسیار متفاوت دیده میشوند. نیمرخ شما ترکیبی شخصی است که از خلقوخو، تربیت و تجربه شکل گرفته است.
دایرهٔ خودتان را کشف کنید
اگر تا حالا میان دو گزینهٔ خوب سرگردان ماندهاید و نتوانستهاید توضیح دهید چرا، شاید پاسخ در ارزشهایتان باشد. آزمون ارزشهای شوارتز را در لحظهای آرام بدهید، ببینید سه ارزش برترتان کجای دایره نشستهاند و این هفته تمرین سهپرسشی تصمیمگیری را روی یک انتخاب واقعی امتحان کنید. آزمون رایگان است، حدود شش دقیقه طول میکشد و نتایجتان خصوصی میماند، مگر خودتان بخواهید آن را با کسی در میان بگذارید.
منابع
- Schwartz, S. H. (1992). Universals in the content and structure of values: Theoretical advances and empirical tests in 20 countries. Advances in Experimental Social Psychology, 25, 1–65. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(08)60281-6
- Schwartz, S. H. (2012). An overview of the Schwartz theory of basic values. Online Readings in Psychology and Culture, 2(1). https://doi.org/10.9707/2307-0919.1116
- Schwartz, S. H., & Bardi, A. (2001). Value hierarchies across cultures: Taking a similarities perspective. Journal of Cross-Cultural Psychology, 32(3), 268–290. https://doi.org/10.1177/0022022101032003002
- Bardi, A., & Schwartz, S. H. (2003). Values and behavior: Strength and structure of relations. Personality and Social Psychology Bulletin, 29(10), 1207–1220. https://doi.org/10.1177/0146167203254602
- Schwartz, S. H., Cieciuch, J., Vecchione, M., Davidov, E., Fischer, R., Beierlein, C., et al. (2012). Refining the theory of basic individual values. Journal of Personality and Social Psychology, 103(4), 663–688. https://doi.org/10.1037/a0029393
- Sagiv, L., & Schwartz, S. H. (2022). Personal values across cultures. Annual Review of Psychology, 73, 517–546. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-020821-125100
موضوعها
- ارزشهای شخصی
- ارزشهای شوارتز
- تصمیمگیری
- خودشناسی