رفتن به محتوا

راهنمای جامع

مدل HEXACO: شش بُعد شخصیت و صفتی که پنج عامل بزرگ نمی‌بیند

راهنمایی ساده دربارهٔ مدل شخصیتی HEXACO: شش بُعدش از کجا آمده، صداقت-فروتنی چه چیزی اضافه می‌کند و نیم‌رخ خودتان را چطور بخوانید.

نوشتهٔ TraitLume Editorial۹ دقیقه مطالعه

دو همکار را در نظر بگیرید. هر دو خوش‌برخوردند، کار کردن با آن‌ها راحت است و در جلسه‌ها حضوری دلپذیر دارند. اگر از اطرافیان بپرسید، تقریباً با همان کلمه‌ها توصیفشان می‌کنند. بعد پروژه‌ای خوب پیش می‌رود؛ یکی‌شان بی‌سروصدا کاری می‌کند که همه بدانند ایده مال چه کسی بوده، و دیگری از سه نفری اسم می‌برد که بخش سخت کار را انجام دادند.

بیشتر مدل‌های شخصیت در تشخیص این دو نفر از هم به زحمت می‌افتند. مدل HEXACO تا حدی دقیقاً برای همین ساخته شد. در این راهنما می‌بینیم این مدل از کجا آمده، شش بُعدش چه چیزی را توصیف می‌کنند، پژوهش‌ها چه می‌گویند و چه نمی‌گویند، و چطور می‌شود نیم‌رخ خود را با کنجکاوی خواند، نه با قضاوت.

HEXACO از کجا آمد؟

ریشهٔ HEXACO در رویکرد واژگانی است، یکی از قدیمی‌ترین ایده‌های پژوهش شخصیت. استدلالش ساده است: اگر تفاوتی میان آدم‌ها در زندگی روزمره واقعاً مهم باشد، هر زبانی برایش کلمه‌ای دارد. این کلمه‌ها را جمع کنید، از عدهٔ زیادی بپرسید هر کدام چقدر توصیفشان می‌کند و ببینید کدام خوشه‌ها مدام تکرار می‌شوند. در زبان انگلیسی، چند دهه کار به این شیوه به «پنج عامل بزرگ» آشنا رسید: گشودگی، وظیفه‌شناسی، برون‌گرایی، توافق‌پذیری و روان‌رنجوری.

در اواخر دههٔ ۱۹۹۰ و اوایل دههٔ ۲۰۰۰، پژوهشگران همین مطالعه‌ها را در زبان‌های دیگر تکرار کردند. مقاله‌ای پرارجاع از مایکل اشتون، کیبوم لی و همکارانشان در سال ۲۰۰۴ مطالعه‌های واژگانی هفت زبان را کنار هم گذاشت؛ یعنی هلندی، فرانسوی، آلمانی، مجاری، ایتالیایی، کره‌ای و لهستانی. داده‌ها بارها و بارها در شش عامل کلی سامان گرفتند، نه پنج عامل. پنج تا از آن‌ها خویشاوند نزدیک پنج عامل بزرگ بودند. ششمی واژه‌هایی مثل «بی‌ریا»، «منصف» و «فروتن» را در یک سو جمع می‌کرد و «آزمند»، «لاف‌زن» و «حیله‌گر» را در سوی دیگر.

لی و اشتون این عامل ششم را صداقت-فروتنی نامیدند و مدل HEXACO را پیشنهاد کردند. نام مدل از حروف اول انگلیسی شش بُعدش ساخته شده است: صداقت-فروتنی (H)، هیجان‌پذیری (E)، برون‌گرایی (X)، توافق‌پذیری (A)، وظیفه‌شناسی (C) و گشودگی به تجربه (O). آن‌ها پرسش‌نامه‌ای هم برای سنجش این مدل منتشر کردند، یعنی «پرسش‌نامهٔ شخصیتی HEXACO»، که از آن زمان بازنگری شده و نسخه‌های کوتاه‌تری هم برای کارهای پژوهشی از آن ساخته‌اند.

شش بُعد به زبان ساده

هر بُعد HEXACO از چهار جنبهٔ جزئی‌تر ساخته شده است. شناختن این جنبه‌ها کمک می‌کند، چون دو نفر با نمرهٔ کلی یکسان ممکن است از راه‌های کاملاً متفاوتی به آن رسیده باشند.

صداقت-فروتنی

این همان بُعدی است که HEXACO را متمایز می‌کند. جنبه‌هایش عبارت‌اند از بی‌ریایی (بازی ندادن دیگران برای رسیدن به خواسته)، انصاف (پرهیز از تقلب و بهره‌کشی)، پرهیز از آز (کشش کم به تجمل، ثروت و جایگاه) و فروتنی (دیدن خود به‌عنوان آدمی معمولی، بی‌هیچ امتیاز ویژه).

کسانی که در این بُعد نمرهٔ بالایی دارند معمولاً رک و بی‌ادعا هستند. کسانی که نمرهٔ پایین‌تری دارند با تعریف و تمجید، معرفی و تبلیغ خود و دنبال کردن امتیاز راحت‌ترند. نمرهٔ پایین‌تر حکمی دربارهٔ اخلاق کسی نیست. اغلب با جاه‌طلبی، قدرت متقاعدسازی و اشتیاق زیاد به دیده شدن همراه است، و همهٔ این‌ها می‌توانند به کار خوبی بیایند. مشکل از جایی شروع می‌شود که بردن، هر روشی را توجیه کند.

هیجان‌پذیری

هیجان‌پذیری شامل ترس، اضطراب، وابستگی (نیاز به پشتیبانی عاطفی دیگران) و احساساتی بودن (پیوندهای عمیق و همدلی) است. کسانی که نمرهٔ بالا دارند احساسات را پررنگ تجربه می‌کنند، دل‌بستگی‌های محکم می‌سازند و از شادی و رنج دیگران متأثر می‌شوند. کسانی که نمرهٔ پایین‌تری دارند متکی‌به‌خودترند و زیر فشار کمتر جا می‌خورند. دقت کنید که این بُعد فقط «نگرانی» نیست؛ به همان اندازه به عمق احساس و دل‌بستگی مربوط است.

برون‌گرایی

جنبه‌هایش عزت‌نفس اجتماعی، جسارت اجتماعی، معاشرت‌پذیری و سرزندگی است. کسانی که نمرهٔ بالا دارند از بودن با آدم‌ها انرژی می‌گیرند و راحت حرفشان را می‌زنند. کسانی که نمرهٔ پایین‌تری دارند جمع‌های آرام‌تر را ترجیح می‌دهند و معمولاً پیش از گفتن، فکر می‌کنند. هیچ‌کدام از دو سر طیف سالم‌تر از دیگری نیست.

توافق‌پذیری

در HEXACO، توافق‌پذیری دربارهٔ بخشش، ملایمت، انعطاف‌پذیری و صبر است: اینکه چقدر راحت از رنجشی می‌گذرید، چقدر نرم دربارهٔ دیگران داوری می‌کنید و خشمتان چقدر دیر بالا می‌آید. کسانی که نمرهٔ پایین‌تری دارند محکم می‌ایستند، انتقادی حرف می‌زنند و بعد از دلخوری، دیرتر دوباره اعتماد می‌کنند.

وظیفه‌شناسی

نظم، سخت‌کوشی، کمال‌گرایی و دوراندیشی. کسانی که نمرهٔ بالا دارند برنامه می‌ریزند، پشتکار دارند و کارشان را وارسی می‌کنند. کسانی که نمرهٔ پایین‌تری دارند خودانگیخته‌تر و منعطف‌ترند و وقتی برنامه‌ها عوض می‌شود، اغلب در بداهه‌کاری مهارت دارند.

گشودگی به تجربه

درک زیبایی، کنجکاوی، خلاقیت و نامتعارف بودن. کسانی که نمرهٔ بالا دارند به زیبایی، ایده‌ها و چیزهای ناآشنا کشش دارند. کسانی که نمرهٔ پایین‌تری دارند امور عملی و آزموده را ترجیح می‌دهند و اغلب همان پرسش به‌جا را می‌پرسند: «این در عمل چه کمکی می‌کند؟»

تفاوت HEXACO با پنج عامل بزرگ

اگر پیش‌تر آزمون پنج عامل بزرگ را داده‌اید یا راهنمای پنج عامل بزرگ را خوانده‌اید، بیشتر HEXACO برایتان آشنا خواهد بود. این دو مدل هم‌پوشانی زیادی دارند. با این حال، تفاوت‌هایشان دانستنی است:

  • یک بُعد ششم. صداقت-فروتنی بُعدی مستقل است. در پنج عامل بزرگ، بی‌ریایی و فروتنی تا حدی در دل توافق‌پذیری جا گرفته‌اند و همین، جدا کردن آدمِ صرفاً خوش‌برخورد از آدمِ واقعاً منصف را سخت‌تر می‌کند.
  • جای خشم عوض می‌شود. در پنج عامل بزرگ، زودرنجی و تندخویی بیشتر زیر روان‌رنجوری قرار می‌گیرند. در HEXACO این‌ها به توافق‌پذیری پایین تعلق دارند، پس توافق‌پذیری به سنجهٔ صبر و گذشت تبدیل می‌شود، نه گرمی کلی.
  • جای احساساتی بودن عوض می‌شود. دل‌بستگی عاطفی و همدلی کنار اضطراب و ترس، در دل هیجان‌پذیری قرار می‌گیرند. به همین دلیل هیجان‌پذیری در HEXACO دقیقاً همان روان‌رنجوری در پنج عامل بزرگ نیست و کمتر یک‌سویه و «منفی» است.

هیچ‌کدام از این دو مدل تنها نقشهٔ درست نیست. آن‌ها را دو نقشهٔ خوش‌ساخت از یک سرزمین بدانید که مرزها را کمی متفاوت کشیده‌اند.

پژوهش‌ها چه می‌گویند؟

HEXACO از پشتوانه‌دارترین مدل‌های شخصیت است و شواهدش به‌طور کلی با پنج عامل بزرگ قابل‌مقایسه است. ساختار شش‌عاملی آن در مطالعه‌های واژگانی زبان‌های گوناگون دیده شده و مقیاس‌هایش پایایی خوبی نشان می‌دهند.

جالب‌ترین یافته‌ها به صداقت-فروتنی مربوط است. فراتحلیلی بزرگ از اینگو تسِتلر و همکارانش که در سال ۲۰۲۰ منتشر شد، رابطهٔ این شش بُعد را با صدها متغیر دیگر بررسی کرد. صداقت-فروتنی به خاطر پیوندش با گرایش‌های اخلاقی و ضداجتماعی برجسته بود: نمرهٔ پایین‌تر با بهره‌کشی بیشتر، دور زدن قواعد و علاقهٔ بیشتر به جایگاه و پول همراه بود. فراتحلیل دیگری در همان سال به سرپرستی ایزابل تیلمان رابطهٔ شخصیت را با رفتار همکارانه در «بازی‌های اقتصادی» بررسی کرد؛ موقعیت‌هایی که آدم‌ها در آن تصمیم می‌گیرند منابعی واقعی را چطور تقسیم کنند. صداقت-فروتنی از صفاتی بود که به‌طور پیوسته‌تری با انتخاب‌های منصفانه و نوع‌دوستانه همراه بود، به‌ویژه وقتی کسی می‌توانست بی‌هیچ پیامدی از دیگری سوءاستفاده کند.

کنار این یافته‌ها چند یادآوری صادقانه هم لازم است:

  • این اثرها میانگین‌اند. گرایش‌هایی را در گروه‌های بزرگ توصیف می‌کنند، نه قطعیتی دربارهٔ یک فرد.
  • خودگزارشی محدودیت دارد. پرسش‌های صداقت-فروتنی به پول، جایگاه و قواعد مربوط‌اند؛ دقیقاً همان موضوع‌هایی که آدم وسوسه می‌شود بهترین چهره‌اش را نشان دهد. نتیجه‌ها فقط به اندازهٔ صداقت پاسخ‌هایتان به کار می‌آیند.
  • صفات آهسته تغییر می‌کنند، اما تغییر می‌کنند. پژوهش‌های رشد بزرگسالی نشان می‌دهند بسیاری از آدم‌ها با بالا رفتن سن کمی صادق‌تر و فروتن‌تر، و تا حدی باگذشت‌تر و وظیفه‌شناس‌تر می‌شوند.

آزمون HEXACO در TraitLume

آزمون HEXACO در TraitLume شصت عبارت دارد، ده عبارت برای هر بُعد، که روی مقیاسی پنج‌درجه‌ای به آن‌ها پاسخ می‌دهید. حدود نُه دقیقه طول می‌کشد. عبارت‌ها تازه و مخصوص TraitLume نوشته شده‌اند و در چند فرم موازی ارائه می‌شوند تا اگر دوباره آزمون بدهید، همان شش بُعد با جمله‌بندی تازه سنجیده شود. TraitLume مستقل است: این آزمون پرسش‌نامهٔ رسمی شخصیتی HEXACO نیست، از نظر بالینی اعتباریابی نشده و هرگز نباید تنها مبنای تصمیم استخدامی باشد.

گزارش شما هر شش نمره را نشان می‌دهد، بُعد شاخص شما را (بُعدی که در نیم‌رخ خودتان از همه برجسته‌تر است) برجسته می‌کند و جنبه‌های پشت هر نمره را توضیح می‌دهد. اگر هیچ بُعدی به‌روشنی جلو نباشد، نیم‌رخی متوازن خواهید دید که خودش نتیجه‌ای معنادار است.

نیم‌رخ خود را چطور بخوانید؟

چند عادت ساده نیم‌رخ HEXACO را بسیار کاربردی‌تر می‌کند.

ترکیب‌ها را بخوانید، نه نمره‌های تک را. صداقت-فروتنی بالا با توافق‌پذیری پایین اغلب به آدمی می‌ماند که بی‌نهایت منصف است اما رک و بی‌تعارف. برون‌گرایی بالا با صداقت-فروتنی پایین‌تر می‌تواند جذاب و متقاعدکننده به نظر برسد؛ نقطهٔ قوتی واقعی در فروش یا دفاع از یک هدف، و چیزی که وقتی پای مسائل مهم در میان است باید حواستان به آن باشد. هیجان‌پذیری بالا با وظیفه‌شناسی بالا اغلب از آنِ آدمی دقیق و دلسوز است که شاید سر جزئیات نگران شود.

نمرهٔ میانه را هم اطلاعات بدانید. نمرهٔ میانه معمولاً یعنی انعطاف: می‌توانید در یک موقعیت فروتن باشید و در موقعیتی دیگر قاطع. ارزش دارد ببینید کدام موقعیت‌ها شما را به کدام سو می‌کشند.

هزینه‌های هر دو سر طیف را ببینید. صداقت-فروتنی خیلی بالا ممکن است باعث شود کارتان را کمتر از ارزشش نشان دهید یا از چانه‌زنی معذب شوید. توافق‌پذیری خیلی بالا می‌تواند راه را برای سوءاستفادهٔ دیگران باز کند. هر نقطه از هر مقیاس موهبت‌ها و بده‌بستان‌های خودش را دارد.

از آن برای گفت‌وگو استفاده کنید. زوج‌ها، دوستان و همکاران اغلب HEXACO را راهی ملایم برای حرف زدن دربارهٔ تفاوت‌ها می‌یابند؛ مثلاً اینکه چرا یکی زود می‌بخشد و دیگری زمان لازم دارد، یا چرا لحظه‌های احساسی یکی را منقلب می‌کند و دیگری را نه. هدف، فهمیدن است، نه امتیاز دادن به اینکه چه کسی «بهتر» است.

چند پرسش برای تأمل

  • آخرین بار کی از امتیازی گذشتید چون به دست آوردنش منصفانه نبود؟ و کی امتیازی را برداشتید؟
  • کدام یک از شش نمره‌تان غافلگیرتان کرد و یک دوست نزدیک دربارهٔ آن چه می‌گوید؟
  • قاطعیت یا صبرتان کجا به کارتان می‌آید و کجا برایتان گران تمام می‌شود؟

خودتان امتحان کنید

اگر کنجکاوید شش بُعد شما کجا قرار می‌گیرند، به‌ویژه اینکه آن بُعد ششمِ کم‌صدا در زندگی‌تان چطور خودش را نشان می‌دهد، آزمون شخصیت HEXACO حدود نُه دقیقه طول می‌کشد و نتیجه‌هایتان خصوصی می‌ماند، مگر اینکه خودتان بخواهید به اشتراکشان بگذارید.

منابع

  • Ashton, M. C., Lee, K., Perugini, M., Szarota, P., de Vries, R. E., Di Blas, L., Boies, K., & De Raad, B. (2004). A six-factor structure of personality-descriptive adjectives: Solutions from psycholexical studies in seven languages. Journal of Personality and Social Psychology, 86(2), 356–366. https://doi.org/10.1037/0022-3514.86.2.356
  • Lee, K., & Ashton, M. C. (2004). Psychometric properties of the HEXACO Personality Inventory. Multivariate Behavioral Research, 39(2), 329–358. https://doi.org/10.1207/s15327906mbr3902_8
  • Ashton, M. C., & Lee, K. (2007). Empirical, theoretical, and practical advantages of the HEXACO model of personality structure. Personality and Social Psychology Review, 11(2), 150–166. https://doi.org/10.1177/1088868306294907
  • Lee, K., & Ashton, M. C. (2012). The H Factor of Personality: Why Some People Are Manipulative, Self-Entitled, Materialistic, and Exploitive—And Why It Matters for Everyone. Wilfrid Laurier University Press.
  • Zettler, I., Thielmann, I., Hilbig, B. E., & Moshagen, M. (2020). The nomological net of the HEXACO model of personality: A large-scale meta-analytic investigation. Perspectives on Psychological Science, 15(3), 723–760. https://doi.org/10.1177/1745691619895036
  • Thielmann, I., Spadaro, G., & Balliet, D. (2020). Personality and prosocial behavior: A theoretical framework and meta-analysis. Psychological Bulletin, 146(1), 30–90. https://doi.org/10.1037/bul0000217

موضوع‌ها

  • HEXACO
  • صداقت-فروتنی
  • صفات شخصیتی
  • پنج عامل بزرگ